X

گەڕان




ناساندن

ئيمام بوخاري (ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت)

12/29/2025 9:47:41 AM   |   86 :بینراو

ئيمام بوخاري
ڕه‌حمه‌تی خوای لێبێت 

 (194 ـ 256 ك)

ئةبو ئومامةتول باهيلي ـ خوا ليَي رِازي بيَت ـ دةلَيَ:  باسي دوو كةس لاي ثيَغةمبةرa كرا، يةكيان هةر خةريكي خواثةرستييةو، ئةوي تريان زاناية، ثيَغةمبةرa فةرموي: (فَضْلُ العالِمِ علَى العَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ) واتة: ثلةي طةورةيي زانا بةسةر ثلةي طةورةيي خواثةرستدا، وةكو ثلةي طةورةيي من واية بةسةر كةمترين كةستاندا، ثاشان فةرموي: ...(إنَّ اللهَ ومَلائكتَهُ وأهْلَ السَّمَواتِ والارضِ حَتَّى النَّمْلَةُ فِي جُحْرِهَا، وحَتَّى الحُوتُ، لَيُصَلُّونَ عَلَى مُعَلِّمِي النَّاسِ الخيرَ) ترمزي طيَرِاويَتيةوةو طوتويةتي: حةديسيَكي حةسةن و سةحيحة([1]).

 واتة: بة تةئكيد خواي طةورة فريشتةكاني، هةروةها هةموو دانيشتواني ئاسمانةكان و زةوي، تةنانةت ميَرولة لة ناو كونةكةي خؤيداو، ماسيش دووعا بؤ ئةو كةسة دةكةن كة مامؤستاي خيَرخوازي و ئامؤذطاري خةلَكي بؤ كاري ضاكة دةكات. (صحيح الترغيب والترهيب) ب1 /لا 37(ذمارة 78).

ـ ئيمام ئةحمةدي كورِي حةنبةل  طوتويةتي: (هةموو خؤراسان كةسيَكي تري وةكو محمدي كورِي ئيسماعيل(واتة بوخاري) ثيَ نةطةياندووة).

ـ ئيمام ئيبنول مةديني، مامؤستاي بوخاري طوتويةتي: (بوخاري كةسي تري وةكو خؤي نةديوة).

ـ ئيمام موسليم بة ئيمام بوخاري دةطوت: (كةس تؤ نابوغزيَنيَت، مةطةر كةسيَكي بةغيل و حةسود بيَت، شايةتي ئةوة دةدةم، كة يةكيَكي تري وةكو تؤ لةم دنيايةدا نيية).

ـ ئيمام ئيبنو خوزةيمة دةيطوت: (لة ذيَر ئةم ئاسمانة شينةدا، كةسيَكي تري تيَدا نيية شارةزاي حةديسي ثيَغةمبةرa بيَت، وةكو محمدي كورِي ئيسماعيل).

ـ ئيمام زةهةبي طوتي: (بوخاري، شيخ الاسلام، ثيَشةواي حافزان([2])، ئةوي، كة ثيَشةواي زيرةكيية، ثيَشةواي زانست و لةخواترسان و خواثةرستيية، خؤزطة باسي لايةنة ضاكةكاني ذياني دةخراية دوو تويَي كتيَبيَكي طةورةوة، جا دةبينرا باسي ضةند سةيري تيَدا دةبوو ).

ـ ئيمام ئيبنو حةجةري عةسقةلاني دةلَيَ:(طةرئةو باس و خواسانةي ئيمام بوخاري بكريَتةوة، كة ئةو زانايانةي دواي خؤي كردوويانة، دةروازةيةك دةبوو، دانةدةخرا... لاثةرِة كؤتايي ثيَ ديَت و، هةناسةي تيَدا سوار دةبيَت، بوخاري دةريايةكة كةناري نيية).

ـ محمد بن يوسفي ئةلفةريري ـ يةكيَكة لةوانةي، كة حةديسةكاني بوخارييان طيَرِاوةتةوة ـ دةيطوت: (جاريَك لة خةونمدا بة خزمةت ثيَغةمبةري نازدار طةيشتمa، فةرموي:  ئةوة بؤ كويَ؟

عةرزم كرد: دةضمة خزمةت محمدي كورِي ئيسماعيل، فةرموي: (اِقْرَءْهُ مِنِّي السَّلامَ) واتة: سلآوي منيشي ثيَ بطةيَنة.

ناو و رِةضةلَةكي :

شيخي ئيسلام و ثيَشةواي حافزان و ئةميري موسولَمانان لة فةرموودةوانيدا:  ئةبو عبداللة محمدي كورِي ئيسماعيل، كورِي ئيبراهيم، كورِي ئةلموغيرةي كورِي بةرديزيةي ئةلجةعفي.

 بةرديزيةي([3]) باثيري، لةسةر دةستي كةسيَكي تيرةي ئةلجةعفي([4]) موسولَمان بوو، بؤية نةسةبي بؤتة ئةلجةعفي. 

بوخاري: خةلَكي شاري بوخاراية، كة طةورةترين شاري بةناوبانطي ئةو سةردةمةي ولآتاني ثشت روبار(ما وراء النهر: مةبةست لة روباري جةيحونة) بوو، بوخارا، كة دةكةويَتة رؤذئاواي ئؤزبةكستانةوة، ثيَش زايين دروست كراوةو، ئيسلام لة سالَي نةوةدي كؤضيدا ضووة ناوي، ئيتر بووة بةيةكيَك لة شارة سةرةكيةكاني زانست و شارستانيَتي ئيسلامي.. 

ئيمام بوخاري، خاوةن سةحيحي بوخاريية، كة لة وةسفي حةديسيَكدا وترا:  لة الصحيح دا هةية، يةعني لة سةحيحي بوخاري !! سةيري ئةم ثلةو ناو ناوبانطةو ئةم شةهادة بةرزة !!

ـ محمد(ئيمام بوخاري) بة مندالَي ضاوي نابينا بوو، باوكيشي زاناي شةرع بوو،  زو كؤضي دوايي كردبوو، دايكي زؤري خةفةت لة كويَريَتي كورِةكةي دةخوارد، كة ناتوانيَت وةكو باوكي ببيَتةوة بة زاناي شةرع.. دةلَيَن دايكي جاريَك ثارضة ثيَستةيةكي لة كتيَبخانةكةي باوكي بوخاريدا ديوة، كة حةديسيَكي لةسةر نوسراوة، خةم و ثةذارة دايطرتوة لةوةي، كورِةكةي، كة طةورة دةبيَت، ناتوانيَت ئةم دةستو خةتةي باوكي بخويَنيَتةوة، بؤية شةورِؤذ دووعاي كردووة، خواي طةورة ضاوي بوخاري ضاك كاتةوة، سالَيَكي نةبردووة، خواي طةورة ضاوي ضا كردؤتةوة !!

بةردزييةي باثيرة طةورةي فارس بوو، مةجوسي بوو، لةسةر ديني فارسةكان بوو، بةلآم موغيرةي كورِي(كة باثيري بوخاري دةكات) لةسةر دةستي ئةليةمانول جةعفي موسولَمان بوو، كة ئةو سةردةمة والي بوخارا بوو، ئيدي نةسةبةكةي بوو بة جةعفي.. ئيسماعيلي باوكيشي زانايةكي بةرِيَز بوو، بووة فةقيَي ئيبنو زةيدوو ئيمام ماليك لة مةدينة، دواييش، كة خؤي ثيَ طةيشت، بووة مامؤستاي عيَراقيةكان. ئيبنو حيببان لة كتيَبي(كتاب الثقات)ةكةيدا ناوي زؤر لة فةقيَ عيَراقييةكاني بردووة.

 باوكي بةرِيَزي لةطةلَ زانستي شةرعييشدا، تةقواو ديندارييةكي ساغي كؤكردبؤوة، لة خواترس بوو، بايةخي زؤر بة دوورةثةريَزي حةرامدا بوو، لة كاتي سةرة مةرطيدا ليَي دةطيَرِنةوة، كة طوتي: (وا نازانم لة هةموو سةروةت و سامانةكةمدا، درهةميَكي نةك حةرام، بةلَكو طومان ليَكراويشي تيَدا بيَت ).

كةوا بوو ئيمام بوخاري ئازيز، لةمالَيَكي ئاوا ئةهلي تةقواو دينداريدا لةدايك بووةو ثيَطةيشتوة، ئةو دايكة سالَحة دوعاطيراية شيري داوةتيَ و طؤشي كردووة، بؤية جيَي سةرسورِمان نيية، خؤشي ئاوا ئةهلي تةقواو دينداري و، ثيَشةواي زانستي شةرعي دةرضيَت.


 

 لةدايكبوون و طةشةكردني:

ئيمام بوخاري دواي نويَذي هةيني، رؤذي 13 ي شةوالي 194 ي كؤضي، لة بوخارا لةدايك بووة. باوكي هةر لةسةرةتاي مندالَي ئةوةوة، كؤضي دوايي كرد، بةلآم دايكي، كة بووة سةرثةرشتيارو ثةروةردةكاري، ضاكي طرتة خؤي و ضاكيشي ثيَطةياند، ميراتةكةي باوكي، هةر بؤ ثيَطةياندني بوخاري بةكار هيَنايةوة..

 زيتي و وريايي زةماني مندالَي:

هةر لةو كاتةي خراية حوجرة، خواي ثةروةدطار دلَ و هؤشيَكي زؤر بةهيَزو، بيريَكي تيذي واي ثيَ بةخشي كة هةر لة تةمةني دة سالَيدا زؤر ئاسان بكةويَتة لةبةر كردني هةزاران حةديس، كة طةيشتيشة شازدة سالَي، كتيَبةكاني عبداللةي كورِي موبارةك و، وةكيعي كورِي جةرِاحي بة لةبةر كردن لةبةر كردبوو !!

 جطة لةو شارةزايية قولَةي لة زانستية شةرعيةكان و زماندا ثةيداي كرد، لة رِاوبؤضوني ئةهلي رةئي و بنةماو بنضينةي مةزهةبةكانيان، زؤر زو سةري دةرضو..

 لة لايةكةوة شارةزاي بنةماكاني مةزهةبي ئيمام ئةبو حةنيفة بوو، كة يةكةمين سةرمةزهةبي ئةهلي سوننةتةو بةناوبانط بووة بةمةدرةسةي كوفة، يان مةدرةسةي رةئي..

  لة لايةكي ترةوة شارةزاي بنةماي مةزهةبي ئيمام ماليك بوو، كة بة مةدرةسةي مةدينةو مةدرةسةي حةديس ناسرابو..


 

شيَوةو رِوالَةت و تةقواي :

ئيمام بوخاري بةلةباريكةيةكي قةد مام ناوةندي بوو، نة دريَذ بوو، نة كورت، زؤر زاهيد بوو، كؤلَي هيَندة بة دنياوة هةلَ نةطرتبوو، زؤريشي لةو سامانة زؤرةي، كة لة باوكي رةحمةتييةوةي بؤي مابؤوة، هةر كردي بة خيَر و بةخشييةوة، ثياويَكي كةمخؤر بوو، لة سةخاوةت و خيَرخوازيدا، كةم ويَنة بوو.. دةلَيَن جاري وا هةبووة، هةر دوو طويَز، يان سيَ دةنكة ضوالة بادةمي دةكردة ذةميَكي خواردني !!

ئيمام بوخاري دةلَيَ:  لةو كاتةوةي زانيومة غةيبةت حةرامة، غةيبةتي يةك كةسم نةكردووة.. زو زو دةشي طوت: ئوميَدي ئةوةم هةية، كة لة رؤذي قيامةتدا، خواي طةورة لةسةر غةيبةتي هيض كةس موحاسةبةم ناكات..

بليمةتي تيرئةندازي:

ئيمام بوخاري فيَري بةكارهيَناني رم و تير بوو، زؤريشي مةشق لةسةر دةكردن، مةشقةوانةكةي دةلَيَت: بوخاري زؤر بة ديققةت مةشقي دةكرد، لة هةموو ماوةي تيرئةندازييةكةيدا، تةنها دوو جار نيشاني نةثيَكاوة! هةموو مةبةستيشي لةم تير ئةندازي و مةشقة، بةرطري لة ئيسلام و، جيهاد بوو دذي كافران و دووذمناني خوا.

سةيري ئةو حالَي بوونة لة هةموو لايةنةكاني ئيسلام.. ئةم كةلَةثياوةي زانست و شةرع، كة هةر دةتوت لة مندالَيةوة، تةنها بؤ فةرموودةواني خةلَق كراوة، كةضي مةشقي ضةكداريشي فةرامؤش نةكردووة،  ضونكة دةيزاني ئامادةباشيي بؤ جيهاد، فةرزة، دةيزاني مادام لة سيَ حالَةتدا جيهاد دةبيَتة فةرزي عةين(واتة هةموو كةسيَكي موسولَماني بالَغ و ئاقلَ، دةبيَت بةشداريي تيَدا بكات) كةوابو، حةتمةن دةبيَت هةموو موسولَمانيَك خؤ ئامادة كردن و مةشق كردن، لةسةر بةكارهيَناني ضةك و مةشقي سةربازي فيَر ببيَت.. هةر لةبةر ئةم تيَطةيشتنةيةتي، كة دةبينين ئيمام بوخاري، ئةم دووعايةي خستؤتة كتاب الجهادي سةحيحةكةي خؤيةوة !!(اللهُمَّ إنِّي أعُوذُ بِكَ مِنْ الْعَجْزِ والْكَسَلِ وأعُوذُ بِكَ مِنْ غَلَبَةِ الدَّينِ و قَهْرِ الرِّجَالِ ).

واتة: خواية، من ثةنا بة جةنابتان دةطرم لة بيَ توانايي و لة تةمبةلَي، لة كةلَةكة بووني قةرز لةسةرم و، لة ذيَر دةستةيي ثياواني دةسةلآتدار.. ضونكة دةيزاني هةر يةك لةم ضوار كيَشة ناوبراوة، دةبنة بةربةستي رِيَي جيهاد كردن.. 

 

زانياري و بيرتيذييةكةي:

ئيمام بوخاري يةكيَك بوو لة نيشانةكاني كارزاني و كارجواني و طةورةيي خوا، دةلَيَن: ئةو كاتةي كة هيَشتا مندالَ بوو، حةفتا هةزار حةديسي لةبةر بووة !!! دةلَيَن، كة يةك جار سةيري لاثةرِة كتيَبي دةكرد، لةبةري دةكرد!

سةير نيية بؤ كةسيَك، كة بلَيَ: سةد هةزار حةديسي سةحيح  و، دووسةد هةزار حةديسي غةيرة سةحيحم لةبةرة...

ئةم كتيَبةشم(مةبةستي لة سةحيحةكةي خؤيةتي) لة كؤي شةش سةد هةزار حةديس كؤكردؤتةوة.. ضونكة ئيمام بوخاري و مامؤستاكةي، كة ئيمام ئةحمةد بن حةنبةلة و قوتابيةكةي، كة ئيمام موسليمة، لةطةلَ ئيمام ئةبو زةرعة، تةنها ضوار كةسانيَكن لة ميَذووي ئوممةتي ئيسلامدا، كة يةكي شةش سةد هةزار حةديسيان زياتر لةبةر بووة !!

ئيمام بوخاري دةلَيَ:  جاريَك ضوم بؤ بةلَخ(لة ئةفغانستاني ئةمرِؤية )، داوايان كرد لة دةرسي هةر زانايةك، كة حةديسم ليَوة وةرطرتوة، حةديسيَكيان بؤ بهيَنمةوة، هةر لةو مةجليسةدا، هةزار حةديسم لة هةزار مامؤستاي خؤم طيَرِايةوة...

دةلَيَ: جاريَك لة كؤرِي دةرسدا بووين، باسي ياوةرو هاورِيَكاني ئةنةسي كورِي ماليك كرا، هةر ئةو ساتة سيَ سةد هاورِيَي كةوتةوة يادم.

 جا سةيري موعجيزةي خةلَقي خوايي.. ئةمة طةورةيي و كارزاني خواي طةورةيةو، سةرةتاي ثيَطةياندني ئةم ضيايةي ئوممةتي ئيسلامة !!

برِوانة ئةو بيرتيذيي و زانايية، ئينجا بطةرِيَرةوة سةر تةقواو ديني و سةر بيَ هةواو فيزيي، دواي ئةويش سةيري زوهدي دوونياييةكةي كةرةوة !! ئةمانة ثيَشةواي ئيَمةن و، خةلَكانيَكيش دةيانةويَت رِيَمان ثيَ بزر كةن و، بمانخةنة دواي عةلةمانيةكي بير كول !!

طةشتي زانست و طةرِاني:

ئيمام بوخاري لة زؤر طةرِانيدا، لة جوطرافياناسة طةشتيارةكاني وةكو ئيبنو بةتوتة ضووة، ناوضةو شاري طرنط و مةدرةسة نةماوة بؤي نةضوبيَت. خؤي دةلَيَ:  دوو جار ضومةتة شام و ميسرو جةزيرة (مةبةستي لة سورياو عيَراق و توركيا)ي ئةمرِؤية، كة كةوتونةتة نيَوان ديجلةو فوراتةوة) ضوار جاريش بؤ بةسرة، شةش سالَيش لة حيجاز بووم، ناشزانم ضةند جار ضومةتة كوفةو بةغداد و، لة خزمةت فةرموودةوانانيدا بووم...

خةتيبي بةغدادي/ دةلَيَ: بوخاري بؤ كؤكردنةوةي حةديس، ضؤتة خؤراسان و، هةموو شارةكاني عيَراق و حيجازو شام و ميسرو، ضةندةها جاريش هاتؤتة بةغدا..

ئيمام ئيبنول حةجةري/ دةلَيَ:  كة لة مةككة طةرِايةوة، ئيدي رِوي كردة هةموو ئةو جيَطايانةي دةيزاني ئةهلي حةديسيان ليَية، بؤية سةفةري كرد بؤ بةلَخ و نةيسابور(ئيَستا لة ئيَراندايةو عايدي ثاريَزطاي مةشهةدة) رِةي(شاريَكي طةورةو طرنط بوو نزيك تاران، ئاسةواريَكي كةمي ماوة) هةروةها بؤ بةغداو بةسرةو كوفةو مةدينةو واسيت(لة نيَوان بةسرةو كوفةداية) و ديمةشق و عةسقةلان(نزيك غةززةية لة فةلةستين) هةروةها حيمييَ(لة سورياية) وهي تريش...

 

 مامؤستاكاني بوخاري :

ئيمام بوخاري بة خزمةت هةموو كةلَةثياوان و، زانا شةرعناسة طةورةكاني زةماني خؤي طةيشتوةو دةرسي ليَ وةرطرتون. ئيمام ئيبنول حةجةر ليَيةوة دةطيَرِيَتةوة، كة طوتويةتي: تةنها ئةو زانايانةي شارةزاي حةديس بوون، من حةديسم ليَ وةرطرتون 1080 هةزارو هةشتا فةرموودةوان بوون.

(هدي الساري ـ مقدمة صحيح البخاري/ابن حجر ل 479) دةربارةشيان طوتويةتي: حةديسي هيض زانايةكم وةرنةطرتوة، ئةطةر باوةرِي وا نةبوو بيَت كة باوةرِ: طوفتارو كردارة.. هةروةها دةلَيَ:  هيض كةس نابيَتة زانا، تا لة كةساني بةرزتر لة خؤي و، لة هي وةكو خؤي و لة هي خوار خؤيةوة فيَر نةبيَت و، ليَيانةوة ريوايةت نةكات..

 بؤية دةبينيت دواي ئةوةي لة شارةكةي خؤي، لة بوخارا زانستي لة طةورة زاناياني ئةويَ فيَر بوو، وةكو محمدي كورِي سةلام و ئةلمةسنيدي و محمدي كورِي يوسفي ئةلبةيكةندي... ضووة بةلَخ بؤ خزمةت مةككي كورِي ئيبراهيم، ئينجا بؤ خزمةت عةففان لة بةغدادوو، لةويَشةوة بؤ خزمةت المقرئ لة مةككةو، ثاشان بؤ خزمةت ئةبو عاسم و ئةلئةنساري لة بةسرةو، ئيدي بؤ لاي عوبةيداللةي كورِي موسا لة كوفةو، ابو ئةلومغيرةو ئةلغةرياني لة شام، ئينجا بؤ خزمةت ئادةم لة عةسقةلان و ئةبو ئةليمان لة حيمس و ئةبو سيهر لة ديمةشق... وة هةروةها...

ئيمام ئيبنوحوجةري عةسقةلاني، مامؤستاكاني ئيمام بوخاري ثؤليَن كردوون! كردووني بة ثيَنج ثؤل، ثاشان باسي هةر ثؤليَكيان لة ثيَشةكي كتيَبة بةنرخةكةي خؤيدا (فتح الباري) باس دةكات و، ناوي ناوة(هدي الساري).

ئةمة ثيَطةيشتني زانايانةو، ئةوةش مةلاي ئيتتيحادوول عولةماي عةمامة ثيسي حكومةتان !! كة هةر هةموويان بة قةرةضةنةغةكاني ثةرلةمانيشةوة كؤكةيتةوة، ناطةنة فةقيَيةكي سةرةتايي بةردةستي ئيمام بوخاري، كة خؤشيان بة مامؤستاي بوخاري دةزانن !!

 فةقيَكاني ئيمام بوخاري :

قوتابيان و فةقيَكاني ئيمام بوخاري ئةوةندة زؤرن، لة ذمارة نايةن، بؤية كةس خؤي هيَندة ماندوو نةكردووة بطةرِيَت، تا هةر هةموويان ناونوس  بكات! ضونكة يةكيَكي وةكو ئةلفةريري دةلَيَ:  نةوةد هةزار كةس كتيَبةكةي ئيمام بوخارييان لة خؤيةوة وةرطرتوة !! (تاريخ بغداد2/9 ).

 جاري وا هةبووة بيست هةزار كةس، بؤ وةرطرتني حةديس لة دةرسيَكيدا دانيشتون !! ئيتر كيَ دةيتواني خؤي بؤ ناونوسي ئةو هةموو خةلَكة تةرخان كات؟!!

ئةوي، كة حةديسي زؤري ليَوة طيَرِابيَتةوة:  ئيمام موسليمة(موسليمي كورِي ئةلحةججاجي كورِي موسليم )، كة ئةويش هةر كتيَبي سةحيحي نوسيوة، هةروةها ئيمام ترمزي(خاوةني كتيَبي(السُّنَن)  ئةبوعيسا محمدي كورِي عيساي كورِي سورةو ئيمام ئةننةسائي خاوةني(السنن) و ئةبو عبدالرحمن ئةحمةدي كورِي شوعةيب و ئةبو حاتم و ئةبو زةرعةي رازي و ئةبو ئيسحاق ئيبراهيمي كورِي ئيسحاقي حةربي الامام، و سالَحي كورِي محمد جةزرة و ئةبوبكري كورِي خوزةيمةو يةحياي كورِي محمدي كورِي ساعيد ومحمدي كورِي عبداللةي مةتين..

 هةر يةكيَكيش لةم بةرِيَزانة بؤ خؤيان ئيمام ترن، ض لة زانستي حةديس و طيَرِانةوةي، ض لة ئةحكامي شةرعدا... كؤتا فةقيَي ئيمام بوخاري، ئةلحوسةيني كورِي ئيسماعيلي ئةلمةحاميلي بووة...

 

تاقيكردنةوةي بوخاري لة بةغداد

ئيمام بوخاري لةسةرةتاي لاويَتيدا ناوبانطي دةركردبوو، كة ضو بؤ بةغدا، زاناياني حةديس ليَي كؤ بوونةوةو وتيان تاقي دةكةينةوة، سةد حةديسيان هيَناو سةنةد و مةتنةكةيان (ثشتاو ثشت و دةقةكةيان) طؤرِي، هةموويان تيَكةلَ و ثيَكةلَ كرد، ئينجا بةسةر دة زانادا بة تيَكةلآوي دابةشيان كردن، تا هةر يةكةيان بة جيا لة بوخاري بثرسيَت، كات و شويَن دياري كراو، خةلَكانيَكي زؤري ناوضةكاني تري وةكو بةغداد و خؤراسانيش لةويَ بوون،  ئينجا يةكيَ لة زاناكان دةربارةي يةكيَك لةو حةديسانةي لة لاي بوون ليَي ثرسي.

 بوخاري طوتي:  حةديسي وا بةو سةنةد و مةتنة نازانم، ئينجا يةكيَكي تريان دةربارةي حةديسيَكي تر ليَي ثرسي، بةويشي  طوت: نازانم، ئينجا يةكيَكي ترو حةديسيَكي تر، تا هةر سةد حةديسةكةيان ليَ ثرسي، لة وةلآمي هةمووياندا هةر دةيطوت:  نازانم.

 زاناكان سةيري يةكترييان دةكردوو دةيانوت: وا ديارة كابرا هةستي ثيَ كردووة! هةنديَكيشيان هةر دةيان وت: نازانيَت،  كة ثرسيارةكانيان تةواو كرد، ئيمام بوخاري رِوي كردة يةكيَكيان و طوتي: حةديسي يةكةم، كة جةنابت ليَت ثرسيم، سةنةدةكةي لاي فلآن كةستانة، سةنةدي فلآن حةديسي جةنابيشت هي حةديسي ذمارة ئةوةندةي لاي ئةويانة، ئاوا بةو شيَوةية هةر سةد دةقي حةديسةكاني خستةوة سةر هةر سةد سةنةدةكان !!

 ئامادة بوان ضاويان ضووة ثشتي سةريان و واقيان ورِما, زانيان كة ئيمام بوخاري نةك هةر دةطمةنة، بةلَكو بيَ ويَنةية..ئةوجـــا دانيان بة زانايي و شارةزايي و بيرتيذييةكةي هيَنا..

ئيمام ئيبنو حجر دةلَيَ:  سةيرةكةي هةر ئةوة نيية، كة هةموو سةنةد و مةتنةكاني طةياندةوة بة يةك، بةلَكو لةوةشداية، كة هةر لةو كؤرِةدا زاني سةنةدي كام حةديس لةطةلَ مةتني حةديسي لاي كاميانة !! ئةمةش هةر جيَي سةرسورِمانة، كة هةر لةو سات و ئانةشدا، هؤشي لةو هةموو طؤرِانكاريية بووة..

 

كيَشةكةي نةيسابورو حةسادةتةكةي الذُهلي:

سالَي 250 ك ئيمام بوخاري رةحمةتي ضو بؤ نةيسابور، ئيمام موسليم دةلَيَ:  كة ئيمام بوخاري هات بؤ نةيسابور، ئةوةي بؤ ئةو كرا، بؤ هيض والي، يان زانا، يان كةسايةتييةكي طةورةم نةديوة بكريَت.

 هةر هةموو شار ضو بوون بةرةو ثيَشوازييةوة، ماوةي دوو فةرسةخ بة قؤناغ خةلَكي راوةستا بوون بؤ ثيَشوازي([5]).(هدي الساري لا 490 ).

ثيَش طةيشتني ئيمام بوخاري، محمدي كورِي يةحياي دووهلي( الذهلي )، كة لة زانا بةناوبانطةكاني ئةويَ بوو، بة خةلَكةكةي وت سبةينيَ من دةضمة ثيَشوازي محمدي كورِي ئيسماعيل،  هةر كةس لةطةلَ من ديَت، با خؤي ئامادة بكات، بؤ سبةي، كة ضونة سةر رِيَي ديتيان شار رذاوةتة سةر رِيَ!

 كة طةيشتة ناو شاريش، ضووة ديواني بوخارييةكان، ئيتر شةو رؤذ كؤرِي هةر جمةي دةهات، لةملاشةوة، كة دووهلي بة خةلَكةكةي وتبوو بضنة دةرسي بوخاري، هةستي كرد وا فةقيَكاني خؤشي رِؤيشتون و، كؤرِي دةرسي خؤي ضؤلَ بوو، ئةمةش وردة وردة دةبووة مايةي حةسادةتي..

ئينجا حةسادةت و غيرةو بةغيلي، زاناي تريشي توشي غةيبةت و دووزماني كرد، تا رِؤذيَك فةقيَي يةكيَكيان ضووة كؤرِي دةرسيَكي ئيمام بوخاري و، ليَي ثرسي:  ئةريَ ئةبو عبداللة تؤ رِات ضيية لة مةسةلةي قورئان ؟!

 ئايا لةفزي قورئان دروست كراوة، يان نا ؟!  ئيمام بوخاري وةلآمي نةدايةوة، بةلآم كابرا دووسيَ جاري لةسةر يةك ثرسييةوة، ئيدي ئيمام طوتي:  قورئان فةرمايشتي خواي طةورةية، دروست كراو نيية، كردةوةي مرؤظةكان دروست كراوة، تاقيكردنةوةي خةلَكيش بةم ثرسيارة بيدعةية.. بةلآم كابرا كةوتة غةلَبة غةلَب و هاواري كرد:  ئةوةتا محمدي كورِي ئيسماعيليش هةر دةلَيَ:  قورئان دروست كراوة!

ئيتر لةو ساتة بة دواوة فيتنةو ئاذاوة دروست بوو، ضونكة لةو زةمانةدا هةر كةس واي بووتاية، ماناي واية دذي رةئي خةليفة مةئمون دةوةستايةوة، كة مةسةلةكة طةورةتر بوو، كةوتة كؤرِي دةسةلآتداراني سياسي و زاناياني حةسود، تا دووهلي(كة وةكو موفتي رةسمي دةولَةت بوو) برِياريَكي دةركرد و، وتي:  قورئان فةرمايشتي خوايةو دروست كراو نيية، بةلآم هةر كةس بلَيَت: لةفزي قورئان دروست كراوة، ئةوة بيدعةضييةو نابيَت كةس قسةو و رةفتاري لةطةلَدا بكات، لةبةر ئةوة برِيارم دا، كة هةر كةسيَك بضيَتة كؤرِو دةرسي محمدي كورِي ئسماعيلي بوخاري، تؤمةتباري كةن، هةر كةسيَك بضيَتة كؤرِو دةرسي ئةو، ئةوة ئةويش لةسةر رِاي ئةوةو، ثيَويستة قسةي ليَ داببرِريَت !!

ئيمام ئةبو عبداللة ئةلحاكم دةلَيَ:  كة( دوهلي )ئةو برِيارةيدا، ئيدي كةسانيَكي زؤر كةم نةبيَت، كةس نةيويَرا بيَتة دةرسي ئيمام بوخاري! مةطةر يةكيَكي وةكو ئيمام موسليم وئةحمةدي كورِي سةلةمة !

محمدي كورِي نةعيم  دةلَيَ: ئةو زةمانةي ئةو كيَشةية بؤ ئيمام بوخاري ثيَش هات، ضومة لاي و دةربارةي ثيَناسةي باوةرِم ليَ ثرسي، طوتي: باوةرِ طوفتارو كردارةو زيادوو كةم دةكات، قورئانيش فةرمايشتي خواي ثةروةردطارةو دروست كراو نيية، باشترين ياوةري ثيَغةمبةريشa ئةبو بةكري سدديقة، ثاشان عومةر، ثاشان عوسمان، ثاشان عةلي كورِي ئةبو تاليب.

 لةسةر ئةم بيروباوةرِة  ذياوم و لةسةر ئةمةش دةمرم و، ان شاء الله لةسةر ئةمةش زيندوو دةكريَمةوة. (هدي الساري ل491).

 بؤية تا لة ذياني ثيرؤزيدا مابو، هةر سور بوو لةسةر دةربرِيني ئةو راو بؤضونةي، تةنانةت لة سةرة مةرطيشيدا، كة خةلَكي لة دةوري بوون، ريشي ثيرؤزي خؤي طرت و طوتي: (ثشت بة خواي خؤم دةبةستم و كارةكان تةسليم بةو دةكةم، خوا خؤي بينةرة، خواية طيان، جةنابت دةزاني لة هاتنم بؤ نةيسابور، نة شانازي و، نةخؤبادانم ويستوة بةسةر كةسدا، نة ثلةو ثايةي ناو خةلَكيشم ويستوة، بةلآم كة نةمويست بضمةوة ولآتةكةي خؤم، هةر لةبةر حةسادةتي خةلَكي بوو.

ليَرةش كةوتمة بةر شالآويي، خواية طيان، جةنابت دةزانيت كة ئةو حةسادةتةي ئةو كابراية ثيَم دةبات، هةر لةبةر ئةو خيَرةي، كة جةنابت ثيَت بةخشيوم..(هدي الساري ل 491).

ئيمام ئةلحاكم لة ئةبو عبداللةي ئةلئةخرةمةوة دةطيَرِيَتةوة، كة طوتويةتي:   ئيمام موسليم و ئةحمةدي كورِي سةلةمة، كؤرِو دةرسي دووهلييان بؤ كؤرِو دةرسي بوخاري واز ليَ هيَنا، ثيَي وتن:  واللة ناهيَلَم كةسيَك بضيَتة كؤرِي ئةوةوةو بيَتةوة كؤرِي من، ناشهيَلَم من و ئةو لة شاريَكدا نيشتةجيَ بين !! كة هةوالَةكةيان دا بة ئيمام بوخاري، خؤي ثيَضايةوةو نةيسابوري بةرةو بوخارا بةجيَ هيَشت.

 


 

كيَشةكةي ئةميري بوخارا

كة ئيمام بوخاري نةيسابوري جيَهيَشت و بةرةو بوخارا طةرِايةوة، خةلَكي بوخارا زؤر دلَخؤش بوون، لة زؤر ضاوةرِوان كردنياندا ضادرو دةواريان لةسةر رِيَي هةلَدا بوو !! كة طةيشتة جيَ خةلَكةكة، ثارةو شيرينييان بةسةردا هةلَ دةدا.. ئيتر بؤ ماوةيةك هةر لةويَ مايةوةو، لة مزطةوتيَكي خؤيةوة دةرسي دةوتةوة.

جاريَك والي بوخارى، خاليدي كورِي ئةحمةد داواي ليَ كرد، كة بضيَتة مالَي و دةرسي(ميَذوو) و(حةديس) بة كورِةكاني ئةو بلَيَت، بةلآم ئةم وا وةلآمي دايةوة، كة من زانستي زةليل ناكةم و نايبةمة لاي كةس، ئةوي ثيَويستي بة زانستة، دةبيَت خؤي بضيَت بة شويَنيدا، جطة لةوةش من بؤ خؤشم زانست نابةمة دةرطاي دةسةلآتداران و، زانستيش مافيَكي طشتييةو تايبةت ناكريَت بة كةسةوة.

 ئةوجا بة كابراي قاسيدي واليشي وت:  ئةطةر ئةو ثيَويستي بة زانستي شةرعيية، با بيَتة ئيَرة بؤ مزطةوت بؤ لام، يان با بيَتة مالَةوة، ئةطةر جةنابي والي ئةمةشي ثيَ ناخؤشة، با فةرمانيَك دةركات و كؤرِو دةرسم ليَ مةنع كات..تا بؤ منيش ببيَتة بةهانةو هةنجةتي قيامةتم.

ضونكة من زانست ناشارمةوةو هةر دةيلَيَمةوة،  ئيدي ئةمة بووة سةرةتاي زوير بوون و ناخؤشي نيَوان ئةو والي بوخارى.  ئينجا خاليدي والي، كابرايةكي بؤ دةردةسةري كردة بةرثرس،  كة ناوي ئةلحةربي كورِي ئةبولوةرقاء بوو، زؤر بيَ ئينسافانة كةوتنة زمان ليَدان و تؤمةتبار كردني بة تاوان و فيتنةي وةكو، دروست كردني قورئان و بةرهةلَستي كردني دةسةلآتي سياسي !! تا طةيشتة ئةوةي والي، فةرماني نةفي كردني ئيمام بوخاري دةركرد..

كة ئيمام بوخاري طةيَنراية قةراغ شار بؤ دةركردني، رِوي كردة ئاسمان و ئاوا ثارِايةوة:  خواية طيان، ئةو شتةي نيشان دةرةوة، كة لة كيَشةي مندا مةبةستيان بوو، خواية لة خؤيان و مالَ و مندالَيان دةرهيَنةرةوة)... مانطيَكي نةبرد خاليدي والي فةرماني دةركردن و،زةليل كردني بؤ دةرضو، نةك هةر لة واليَتي لايان برد، بةلَكوسواري ماكةريَكيشيان كردوو بة شاردا بة ضاوشؤرِي طيَرِايان!ئةلحةربيش خؤي و مالَ و مندالَي توشي بةلآو موسيبةتيَكي وا بوو، كة هةر باس ناكريَت !!(هدي الساري لا 493).

 

كؤضي دوايي كردني:

ئيمام بوخاري ضووة لاي خزمةكاني لة طوندي خةرتةنطي لاي سةمةرقةند(لة ئؤزبةطستانةو، ئيَستا بة خةرتةنط دةلَيَن: خواجا ئاباد) لةويَ بؤ ماوةيةكي كةم مايةوة، نةخؤش كةوت.

 بؤية خةلَكي سةمةرقةند بة تكاو رجاوة نارديان بة شويَنيدا، كة تةشريف بهيَنيَتة شارةكةي ئةوان، ئةويش رِازي بوو، ئةسثيَكيان بؤ  زين كرد و عةمامةكةي لةسةر كردوو خوففةكاني لة ثيَ كرد، كة نزيكي بيست سي هةنطاويَك بةروة ئةسثةكة رؤيشت، تا سواري بيَت، بةلآم هةستي بة داهيَزران و نةساغي كرد، طوتي:  ليَ طةرِيَن با دانيشم، با راكشيَم، كة راكشا كةوتة ثارِانةوةو دوعا كردن، ئةوةندةي ئارةق كردةوة، كة خةلَكي سةريان سورِما، ساتة وةختيَكي كةمي نةبرد طياني سثارد، بةلآم تا خستيشيانة ناو كفنةكةيةوة، هةر ئارةقي دةردةدا !!

ئةوانةي نزيكي بوون، طيَرِايانةوة، كة ئةو شةوةي بؤ سبةي بةتةما بوو بضيَت بؤ سةمةرقةند، زؤري ئةم دووعاية دووبارة دةكردةوة: (اللهُمَّ قَدْ ضَاقَتْ بِيَ الارضُ بِمَا رَحُبَتْ، فَاقْبِضْنِي اليكَ).

 واتة: خواية ئةم سةرزةمينة بةرفراوانةم ليَ تةسك بؤتةوة، خواية بمبةرةوة بؤ خزمةت خؤت !! 

ئاوا ـ هةزاران لة شةوي شةممة، دواي نويَذي عيشا، كة شةوي جةذني رةمةزاني سالَي 256 ي كؤضي بوو، طياني ثاكي بةرةو عةرشي خواي ثةروةردطار بةرز بؤوة و، لة تةمةني 62 سالَيدا كؤضي دوايي كرد....

بةرهةمةكاني:

قةستةلاني رةحمةتي لة(مقدمة) كةيدا دةلَيَ:  ئةمما كتيَبةكاني، ئةوةندة زؤرو بة نرخ و بة ناوبانط دةرضوون، طةيشتونةتة ئةو كات و شويَنةي هةتاوي طةيشتؤتيَ، يان دةيطاتيَ و ئةو كات و شويَنةش، كة دةوراني زةمانةي بةسةردا ديَت! كةسيش ناتوانيَت نكولَي لة فةزلَ و طةورةيي ئةم زاتة ثاكة بكات، مةطةر ئةو كةسةي شةيتان طةمة بة ئاقلَي كردبيَت، ئةمانةي خوارةوة لة بةناوبانطترين كتيَبي ئيمام بوخارين: 

1ـ الجامع الصحيح.

 2ـ الادب المفرد

 3ـ رفع اليدين في الصلاة. 

4ـ القراءة خلف الامام. 

5ـ بر الوالدين.

 6ـ التاريخ الكبير. 

7ـ التاريخ الاوسط. 

8 ـ التاريخ الصغير.

 9ـ خلق افعال العباد 10

ـ الضعفاء.

  11ـ المسند الكبير.

12

ـ التفسير الكبير.

13ـ الاشربة.

 14ـ الهبة.

 15ـ أسامي الصحابة.

16ـ الوحدان.17

ـالمبسوط.

18ـالعلل. 

19ـ الكنى.20

ـ الفوائد.21

ـ قضايا الصحابة.

 

 

 



([1])  واتة: هةم لة رِوي رِاستي دةقي حةديسةكةوة هةم لة رِيَطاكاني طيَرِانةوةوة ثلةي حةسةني دةدريَتيَ و، لة لايةكي ترةوة ثلةي سةحيحي دةدريَتيَ.

([2]) مةبةست لةوة نية، كة ضاوي كويَر بوبيَت، وةكو ئيَستا لة كوردةواريدا يةكيَك كويَر بيَت ثيَي دةلَيَن حافز!! ضونكة بة داخةوة لة ناو كوردا، هةر ئةو كةسانةي ضاويان كويَر بوة قورئانيان لةبةر كردوة!! بؤية واي ليَ هاتوة، كة حافز يةعني كويَرو، كويَريش يةعني حافز!! لة فةرمودةوانيدا بة زانايةك وتراوة حافز، كة ضةندين هةزار حةديسي لةبةر بوبيَت، زانايان هةنديَكيان  طوتويانة لاني كةم دةبيَت دة هةزار حةديسي بة سةنةدو دةق زانينةوة(دراية ورواية) لةبةر بيَت ئينجا ثيَي دةوتريَت حافز، هةنديَكي تر  طوتويانة، دةبيَت سيَ سةد هةزار حةديسي لةبةر بيَت ئينجا شاياني ئةوةية ثيَي بوتريَت حافز!!! (تذكرة الحفاظ وتبصرة الايقاظ / نوسينى يوسف عبدالهادي 909 ك).

([3])  بةرديزيةية نةك بةرديزبة، وشةيةكي فارسي كؤنةو بة ماناي ضيَنةر ديَت.

([4]) تيرةي جةعفي كورِي سةعد، كة باثيرة طةورةي هؤزي ئةلجةعفيية لة يةمةن، ئةو كاتة ئةم بةرديزيةية لةسةر دةستي ئةم جةعفية موسولَمان بوة، كة ئةو كاتة والي خةليفةي عةبباسي بوة لة بوخارا.

([5])  هةر فةرسةخيَك سيَ ميل بوة، هةر ميليَك ضوار هةزار بالَ بوة، هةر بالَيَك 24 ثةنجة بوة، ئةطةر هةر ثةنجةيةك دو سانتيمةتري بؤ حسيَب بكريَت، بالَيَك دةكاتة 48 سم، ميليَكيش دةكاتة 920ر1 مةتر، كةوابو يةك فةرسةخ دةكاتة760ر5 كلم. كةوابو ماوةي دة كيلؤمةتر خةلَكي بؤ ثيَشوازي ئيمام بوخاري رةحمةتي وةستابون !!


ناساندن